

BANTWANA! ZIZUZELENI l-R50!
Nanku umdlalo omnandi oza kuphucula isiNgesi senu. Ezinye iimpendulo zilula,
ezinye ziza kufuna nicingisise. Sinenzele umzekelo wamnye ukuninceda
niqalise. Nakuzibhala zonke iimpendulo, zalisani ifomu yokungenela nize nisike
ifunword kunye nefomu yokungenela nizithumele kwidilesi ethi: BONA
FUNWORD NO. 9, Box 32067, Mobeni, 4060. Umhla oluvalwa ngawo olu
khuphiswano ngowama-26 ku-Septemba 1997. Ingenelo lokuqala elichanileyo
eliya kutsalwa ngalo mhla liya kuzuza i-R150! Siza kuzipapasha iimpendulo
zoKhuphiswano lwe-9 kunye negama lophumeleleyo kwiBona ka-Novemba
1997. Nanga ninganethamsanqa!owelwe ngumq esandleni
kukhuphiswano lwesi-7 ngu-:
MTUNZU FIKILE
eDzanani


INTSOMI KAMAKAZ UBARBARA
Molweni bantwana. ibali endifuna ukubalisela lona kule nyanga lithi:
SANUKUKHOHLAKALA KWISILWANYANA Masithembe niza kulithanda!



Kwathi ngaminazana ithile inkwenkwana yanikwa isipho sayo kumhla wayo wokuzalwa weminyaka esixhenxe engujabulani yaphiwa umbundlwana wenja
Wayithiya ngokuthi nguMphumphele waza wadlala nayo imini yonke. ingxaki kukuba wayeyiphatha ngathi yinto yokudlala
- eyitsala ngomsila, eyiphosa emoyeni, ayifake kwibhegi yakhe yeencwadi zesikolo ade ayikhabe xa ikhala kakhulu.
Okona kubi kuxa abazali bakaJabulani bengazange bamnqande. Babebona ukuba sisipho sakhe somhla wokuzalwa, wayengenza nantoni na ayithandayo ngaso
Ngenye imini wawubophelela lo mbundlwana emthini waza wawuhleka xa wawukhala. Umntu onobugqi nomncinanana owayehlala kulo mthi wabona le nkohlakalo waza wagqiba ngokufundisa uJabulani isifundo.
Amandla obugqi bakhe abangela le nkwenkwana yangumbundlwana. Ujabulani wayengazi ukuba kwenzeka ntoni - ngequbuliso wayemncinane
efana nqwa nenja. Uzamile ukuthetha kodwa nkqi wasuka wakhonkotha.
Esoyika wabalekela kowabo. Kodwa uthe akufika kowabo unina wacinga fan ukuba yinjana edukileyo wamgxotha ephethe umtshayelo kanti uyise wamgibisela ngelitye lamchana kabuhlungu.
Olu sizana lungujabulani lwalungazi ukuba malwenze ntoni okanye luye phi. Kwakubanda kumnyama phandle, wayelambile esoyika. Ekhathazekile, warhuqela ngaphantsi komthi ekhwina. Kodwa okuthile kwamkhotha ebusweni, kwaza kwamjonga, wabona ukuba nguMphumphele, umbundlwana wakhe.
Wavuya akuwubona kuba ngoku wayengeyedwa. Esi sibini salala ndawonye de kwasa.
Jabulani, atsho uMphumphele, bekutheni undiphatha kakubi nje xa ubungumntu, xa ndandifuna ukuba noyena mhlobo ulungileyo?
Uxolo Mphumphele, bendingazi ukuba ndikhohlakele, ukuba ndinokuphinda ndibe ngumntu
kwakhona ndinokuba ngumhlobo olungileyo.
Lo mfo onobugqi nomncinanana uqondile ukuba ujabulani ufunde isifundo waza wambuyisela wangumntu.
Ukususela loo mini uJabulani wamphatha uMphumphele ngothando nenkathalo, baza bobabini bangabahlobo!

sikotshwe kuTHOKO MKHIZE





UEDWARD MATYANA unama-27 eminyaka engathanda ukub-halelwa ngamagqiyazana aneminyaka ephakathi kwe-18 nama-35. Uthanda ukudlala ibhola ekhatywayo, intenetya, ukuphulaphula umculo, ukufunda nokubhala nokuya enkonzweni. Khanimbhalele ngesixhosa isiBhulu okanye isiNgesi nize nifake ifoto. ldilesi yakhe Ithi Correctional Services, Private Bag X2, Patensie, 6335.

UPEARL DAISON unama-38 eminyaka engathanda ukub-halelwa ngabafo abangamaKrestu abane-minyaka ephakathi kwama-38 nama-45. Abatshayayo nabaselayo bangazikhathazi. Uthanda ukupheka. ukufunda nokubukela umabonakude. Khanimbhalele ngesiNgesi, isiZulu okanye isiXhosa. ldilesi yakhe ithi: East Gate Building No 33 TMT and Bok StreeI, Joubert Park, 2001.

UMATSON E. DEZI uthanda ukubhalelwa ngabaneminyaka ephakathi kwe-16 nama-30.
i UMatson uthanda ukuphulaphula unomathotholo, ingakumbi iingoma zokholo, ukubhalela abahlobo nokuphisa ngezipho. Idilesi yakhe ithi Malawi College of Health Sciences, P.O. Box 30368, Lilongwe.

UINUTU MUBANGA angathanda ukubhalelwa ngabantu abaneminyaka ephakathi kwe-15 nama-30. Uthanda ukuphulaphula umculo, ukufunda iimagazini neencwadi zamabali. ukubhala, ukuzenzela abahlobo nokuya
ecaweni kwanokudlala ibas-ketball. Khanimbhalele ngesiNgesi nize nifake iifoto kwiileta zokuqala. idilesi yakhe ithi c/o Miss Elizabeth Sibongo, P.O Box 50195, Lusaka, Zambia.

UMARK MARAPARA unama-24 eminyaka engumfo othanda ukuba nabahlobo eMzantsi Afrika, eBotswana naseNamibia. Uthanda ukudlala ibhola ekhatywayo, ukuzoba nokupeyinta, Iifoto nokubukela iifilim. Idilesi yakhe ithi Private Bag 14, Goromorizi, Zimbabwe.

UABEL LINDA ngumfo onama-26 eminyaka ongathanda ukubhalelwa ngam-agqiyazana aneminyaka ephakathi kwe-16 nama-24. Abaselayo bangazikhathazi. Uthanda ukuphulaphula umculo, ukubukela ITV nokufunda iincwadi zamabali. Mbhaleleni ngesiTsonga okanye isiNgesi nize nifake iifoto kwiincwadi zokuqala. Idilesi yakhe ithi P.O Box 4000, Rolspruit, 2283.

UCAROLINE MUNGAMEZI
ligqiyazana elineminyaka eli-16 elingathanda ukuba nabahlobo abaneminyaka ephakathi kweli-16 nama-22. Uthanda ukudanisa, ukuya ecaweni, ukuphulaphula uno-mathotholo, ukufunda iimagazini nokuphisa ngezipho. Khanimbhalele ngesiNgesi kuphela nize nifake ifoto kwiileta zokuqala. Idilesi yakhe ithi 190 Mazhambe, Sakubva, Mutare, Zimbabwe.

UCLEMENT JUNIOR angathan
da .ukuba nabahlobo naphi na. Uthanda ukuphulaphula umculo wokholo, ukunyawuza ibhayisikili, ukuya ecaweni, ukuphisa ngezipho, ukukhen-ketha nokufunda iincwadi zamabali. Idilesi yakhe Ithi P.O Box 40398, Kanengo, Lilongwe.

UNIGEL NINJA ECOCH MONENE
angathanda ukubhalelwa ngabantu abaneminyaka ephakathi kwe-15 nama-30 Uthanda ukuzenzela abahlobo, ukubhala iileta, ukuqhula, ukubukela iTV, ukubukela iKaizer Chiefs idlala, ukuphulaphula umculo nokuya ecaweni. Khanimbhalele ngesiNgesi isiBhulu, isiPedi nesiSuthu. Nize nifake iifoto ezisandul ukufotwa kwiileta zenu. ldilesi yakhe ithi: P.O. Box 1006, Mbimbane, 0449, South Africa.

UDAVID SITHOLE MUKAPUWENYI
unama-25 eminyaka, uthanda ukuncokola nabantu abakwiindawo ngeendawo. Uthanda ukubukela iTV, ukuphulaphula unomathotholo. ukudlala ibhola ekhatywayo nokupha. Mbhaleleni ngesiNgesi kuphela. Idilesi yakhe ithi Perseel VH 39, Bull-Hill, 8535.

UBOIKIE D. MATSHO
Lityendyana elinama-22 eminyaka elingathanda ukub-halelwa ngamagqiyazana aneminyaka ephakathi kwama-20 nama-25. Abaselayo bangazikhathazi. Uthanda ukuphulaphula umculo, ukuqokelela iCD, ukuhamba nenja yakhe nerollerblading. idilesi yakhe ithi: 14128 Sekosana Street, Benoni, Daveyton, 1520




150
LABATHENGI

Ukuthenga
NgeMall Order
Le yenye yeendlela ezimnandi zokuthenga. iluncedo, ungathenga usemzini wakho. Okumnandi kukuba unokuthi zava kwigumbi lakho lokubutha utyhilatyhile ikhathalogu yakho uze ugqibe ngokuthenga imveliso oyifunayo.
Kodwa ke kuthiweni xa kukho okungahambi kakuhle? Amalungelo akho angokomthetho axa uthenga ngemail order afana nqwa naxa uthenga evenkileni. Ukuze uzikhusele, qiniseka ukuba umbhengezi waloo mveliso lilungu leSouth African Direct Marketing Association (SADMA). Lo ngumbutho weenkampani zodumo ezibhengeza iimveliso zazo kwiikhathalogu. ISADMA inemithetho yokuziphatha ekufanele onke amalungu ayo ayithobele. inkampani elilungu le SADMA inalo mbhalo ongezantsi oshicilelwa kwikhathalogu yayo.
Ukuba uthenga kumbutho onolu phawu, ukhuseleke kakhulu kunakwezinye iinkampani ezithengisa ngemail order.
Mna ndikubone kukuhle ukufowuna
- xa kukho ifowuni yaloo nkampani phambi kokuba ndithumele ioda yam. Xa kukho ingxaki yokuthetha nothile, amathuba kukuba xa kuvela iingxaki ethubeni, akukho mntu ongakunika uncedo.
Kumalungu eSADMA iingxaki zisonjululwa kakuhle de kwaneliseke umthengi. Xa unganeliswa ziinkonzo ozifumanayo kwinkampani ethengisa iimpahla zayo ngemail order nelungu leSADMA unokukhalaza kwiSADMA ekuqinisekisa ngolwaneliseko.
Unokukhalaza nakwiAdvertising Standards Authority of South Africa (ASASA) xa abakubhengezayo kukhohlisa. Olunye unxibelelwano lokukhusela abathengi kukukhalaza kwiAdvertising Manager yoshicilelo olunesibhengezo. Mnike zonke iinkcukacha, mphe ithuba lokuba aphande. Yakubona ukuba inkampani iyahlazeka, ithanda nokukhusela abafundi kwanodumo loshicilelo lwayo inokusikhupha eso sibhengezo.
Phambi kokuba uode okuthile, hlola enoba eso sibhengezo sinesiqinisekiso sokubuyiselwa imali okanye amazwi achaza ukuba uza kwaneliswa kokuthengileyo. Ukuba kufuneka ukubuyisele okuthengileyo, gcina iphecana loko ukurejistileyo njengobungqina. Qiniseka ukuba uyayifunda imiyalelo phambi kokuba usayine. Kwakhona ungathumeli imali ngeposi.
AbakwaSADMA bacebisa ukuba umthengi kufuneka abhale igama, idilesi, inamba yefowuni yaloo nkampani, uhlobo lokuodiweyo, umhla ekuodwe ngawo kwanendlela yokuhlawula.
linkampani ezithengisa ngemail order zinamaxabiso aphantsi kuba iindleko zazo ziphantsi. Azihlawuli renti yamaxabiso amakhulu kwimimandla
yezorhwebo. Ungabaniki inamba yecredit card okanye eyebhanki olondoloza kuyo ngaphandle kokuba loo mveliso uyayifuna.
Maxa wambi amazwi athi no-obligation, no-risk, okanye free 14-day approval anokuvakala engabalulekanga. Ukuba nje ukhe wachaza yonk into ezi nkampani zinokuyixhuzula imali yazo kwimali yakho esebhankini. Ukuze ziyibuyise kunokuthabatha ixesha, kuzindleko kwaye kuyacaphukisa.
Kwakhona lumka xa ufumana iimpahla okanye iincwadi ngeposi ungakhange uzicele. Akukho mthethweni ukufuna kuhlawulwe iimpahla ebezingakhange ziodwe, ungoyikiswa ngumbhalo wabo othi final demands. Ungahlawuli okanye ubuyisele ezo mpahla ngemali yakho.
Obu bukrelemnqa buchaze kwabasemagunyeni. Ungabufihli Ngokuqhelekileyo ezi mpahla zifika zinemiyalelo ethi kufuneka mhlawumbi uzibuyise ebudeni be-14 leentsuku okanye uhlawule. Ungenzi nanye yoku
Kwakhona khumbula ukuba xa ungenakuyihlola into oza kuyithenga kunokubakho umahluko wayo xa iphambi kwakho kunaxa isefotweni.
Elokugqibela - khethani kuphela iinkampani ezidumileyo xa nithenga ngemail-order.


Nikonwabele Ukuthenga
De kube kwinyanga ezayo.


UMCEBISI KWEZOMTHETHO
ULindy Moorosi lngcali Kwezomthetho


INGXAKI NGETHIRD PARTY
Ngo-1993 umkhwe wam wasweleka kwingozi yemoto. Sayokufuna imali kwithird party kuba xa utshayiswe yimoto uze wenzakale okanye ube yingxwelerha, ithird party kumele ingenelele. Ngoku ithi ayizikuhlawula kuba umkhwe wam wophula umthetho wendlela. nguS.D..M., eAcornhoek. Ukuba ingozi awasweleka kuyo umkhwe wakho ibangelwe kukungakhathali kwakhe, intlawulo eniyifuna kwithird party ayinakuhlawulwa kuba nguye owabangela loo ngozi. Kodwa ke, ukuba ngenxenye ukwenzakala kwakhe kubangelwe nguye kwaze ngenxenye kwayimpazamo yomnye, ninako ukuyifuna intlazuulo, kodwa umonakalo uya kuhlawulwa ngokobungakanani bempazamo eyenziwe nguye.

Kufuneka ucele igqwetha elikumeleyo likuchazele ngeziphumo zetyala lolwaphulo-mthetho okanye ezophando kuba zingabubungqina bungakhathali bungqina obo bubalulekileyo ukuze nikwazi ukuyifumana intlawulo kwithird party.

UQHAWULO-MTSHATO NESONDLO
Mna noyise wabantwana bam abane sitshate ngo-1982. Kuthe ngo-1990 wacelwa ukutshintshelwa kwenye indawo emsebenzini nesondlo sancipha. Ndafuna ukuba akhuphe isondlo, wala, wathi ukhetha ukuya enkundleni. Kwalile xa kwangena ityala okokuqala akaya, akasichaza isizathu. Okwesibini lathethwa kwiofisi ethile kunye nomtshutshisi owabonakala emthethelela esithi akanakuhlawula sondlo kuba sisatshatile. Mna ke andisebenzi, ndiyahlupheka.
nguM.M., eRustenburg. Uyise wabantwana abasebancinci kufuneka abondle kungakhathaliseki enoba uwuqhawule umtshato kusini na. Ukuba basatshatile ukwanyanzeleke ukuba ondle nomfazi wakhe kuba ngumthwalo wakhe ukondla xa betshatile. Xa kuphuma umyalelo
wenkundla wokuba ahlawule isondlo usenokukhetha ukuba akhuphe isondlo okanye aphikise oko enkundleni. Ukuba ukhetha ukuya kuphikisa oko enkundleni unokuza azokuchaza izibakala. Xa inkundla zfumanisa ukuba kufuneka akhuphe isondlo iya kuchaza imali ekufuneka ayihlawule.

Kufuneka wenze esinye isicelo semali kwiLegalAid Board ukuze ukwazi ukuwuqhawula umtshato.

UKUDENDWA EMSEBENZINI
Utata usebenze emgodini iminyaka engama-28. Ngo-1989 bamthumela komnye umgodi kwaza kwiminyaka nje emibini kamva wadendwa. Bambulela ngeenkonzo zakhe, baza bathi ukudendwa kungenxa yeemeko zoqoqosho ezinganik ithemba. Ngokudendwa bamnika ama-R7600. Kwikhadi lakhe alifumana xa kuphele umsebenzi wanikwa i-R2900. Andazi
ke enoba le mali yayidibanisa yomibini le migodi. nguS.T.S., eGopane. Asikwazi ukuqikelela ukuba imali enikwe utata wakho ibalwe njani. Ndicebisa ukuba amaxwebhu anento yokwenza naye uwaqokelela uwase kwiSebe leMisebenzi ukuze liwahlole, likunike isisombululo.

AMALUNGELO AM ENGQESHO ANDIWAFUMANI
Ndilinenekazi elinama-29 eminyaka, ukususela ngo-1989 ndisebenze njengomthunywa kwinkampani yabakhenkethi. Iingxaki zam kuyo nazi: Ngenyanga ndamkela umvuzo ophantsi oyi-R640, andinalo ikhadi leUIF, andinikwa payslip, andifumani holide lokukhulelwa, akukho nemali le yepenshin exhuzulwa emvuzweni. Ngo-1994 ndiye kwiSebe leMisebenzi ukuze ndincedwe kwezi ngxaki ndinazo nale nkampani, kodwa andizange ndiphumelele. Ndingalufumani phi uncedo?
nguW.T.N.K., eRockville eSoweto.
Ukuhlawulwa umvuzo kwenziwa ngokwezivumelwano zakho nenkampani ukususela mhla waqala ukusebenza kuyo. Ngaphandle kokuba kukho umthetho olawula umvuzo omawuwufumane kwishishini oqeshwe kulo kunzima ukutsho enoba ufumana umvuzo ophantsi kusini na. Kunjalo nangepenshin ukuba nenza isivumelwano sayo mhla waqeshwa okanye kukho mthetho uthile uyibophayo.

Malunga neholide yaxa ukhulelwe, ngokomthetho kufanele inkampani osebenza kuyo ikunike. Ukungakuniki kulityala ekungafuneka ilihlawule. Kanti iUnemployment Insurance Act inyanzelisa umqeshi ukuba abe neengxelo zabo bonke abantu ebaqeshileyo. Ukungakwenzi oku kulityala ekungafuneka iliphendule. Kufuneka uye kwiSebe leMisebenzi kwakhona uze ufake isikhalazo sakho. Ukuba alikuncedi ndicebisa ukuba ubhale incwadi uyithumele kwiRegional Director, PO. Box 4560, johannesburg, 2000.


126 BONA XHOSA - September 1997

		BONA XHOSA - Seotember 1997 147

148 BONA XHOSA - September 1997

